Đạo Mormon Là Gì? Có Phải Kitô Giáo Không?

Đạo Mormon là tên gọi phổ biến của một phong trào tôn giáo xuất hiện tại Hoa Kỳ vào thế kỷ XIX, gắn liền với Joseph Smith và cuốn Sách Mặc Môn (Book of Mormon). Tổ chức lớn nhất của phong trào này hiện mang tên chính thức là Giáo Hội Các Thánh Hữu Ngày Sau của Chúa Giê Su Ky Tô (The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints).

Mormon tin vào Chúa Giêsu Kitô, sử dụng Kinh Thánh, làm phép báp têm nhân danh Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần, đồng thời chính họ khẳng định mình là Kitô hữu. Tuy nhiên, quan niệm của Mormon về Thiên Chúa, Chúa Giêsu, Ba Ngôi, mặc khải và Giáo Hội khác đáng kể so với Công giáo, Chính Thống giáo và phần lớn các hệ phái Tin Lành.

Vì vậy, câu hỏi “Mormon có phải Kitô giáo không?” không thể trả lời chính xác chỉ bằng một chữ “có” hoặc “không”. Cần phân biệt cách Mormon tự nhận diện với cách Giáo hội Công giáo đánh giá giáo lý và bí tích của họ.

Đạo Mormon là gì?

Tên gọi “Mormon” bắt nguồn từ Book of Mormon – Sách Mặc Môn, một tác phẩm được Joseph Smith xuất bản lần đầu vào năm 1830 và được những người theo phong trào này nhìn nhận là thánh thư.

Tuy nhiên, “Mormon Church” không phải tên chính thức mà tổ chức này hiện muốn sử dụng. Theo hướng dẫn của chính Giáo Hội Các Thánh Hữu Ngày Sau của Chúa Giê Su Ky Tô, khi đề cập lần đầu nên sử dụng đầy đủ tên của Giáo Hội; các cách gọi như “Mormon Church” hay “LDS Church” hiện không được họ khuyến khích.

Trong tiếng Việt, từ đạo Mormon vẫn được sử dụng rộng rãi và dễ nhận biết nên bài viết này tiếp tục dùng thuật ngữ trên khi cần thiết, nhưng cần hiểu rằng đây là tên gọi phổ biến chứ không phải tên chính thức hiện nay.

Mormon xuất hiện trong môi trường Kitô giáo Hoa Kỳ thế kỷ XIX. Các tín hữu của Giáo Hội Các Thánh Hữu Ngày Sau tin rằng Kitô giáo nguyên thủy do Chúa Giêsu thiết lập đã trải qua một thời kỳ mất đi thẩm quyền tông đồ sau khi các Tông đồ qua đời và cần được “phục hồi”.

Theo đức tin của họ, sự phục hồi này được Thiên Chúa thực hiện qua Joseph Smith. Chính điểm này đã tạo ra một khác biệt rất lớn với Công giáo, bởi Giáo hội Công giáo tuyên xưng sự liên tục tông truyền từ thời các Tông đồ chứ không nhìn nhận Giáo Hội của Chúa Kitô từng biến mất rồi được thành lập lại trong thế kỷ XIX.

Joseph Smith và nguồn gốc của đạo Mormon

Joseph Smith sinh năm 1805 tại Hoa Kỳ. Theo những gì ông kể lại và được truyền thống Mormon nhìn nhận, khi còn trẻ ông đã cầu nguyện để tìm hiểu mình nên gia nhập giáo hội nào.

Joseph Smith thuật lại rằng ông nhận được một thị kiến trong đó Chúa Cha và Chúa Giêsu Kitô hiện ra với ông. Sự kiện này được các Thánh Hữu Ngày Sau gọi là First Vision – Khải Tượng Thứ Nhất và được xem là điểm mở đầu cho công cuộc “phục hồi Phúc Âm”.

Cần lưu ý rằng đây là niềm tin và lời thuật lại của Joseph Smith theo truyền thống Mormon. Khi trình bày lịch sử tôn giáo, không nên diễn đạt thị kiến này như một sự kiện lịch sử đã được chứng minh độc lập.

Joseph Smith sau đó tuyên bố được thiên thần Moroni hướng dẫn đến những bảng bằng vàng chứa một bản văn cổ. Ông cho rằng mình đã dịch các bảng này nhờ quyền năng của Thiên Chúa. Kết quả của quá trình đó là Sách Mặc Môn, được xuất bản bằng tiếng Anh vào năm 1830.

Ngày 6 tháng 4 năm 1830, Joseph Smith, Oliver Cowdery và những người theo họ tổ chức một giáo hội tại bang New York, Hoa Kỳ. Đây là tổ chức tiền thân của Giáo Hội Các Thánh Hữu Ngày Sau của Chúa Giê Su Ky Tô ngày nay.

Joseph Smith và sự hình thành đạo Mormon — Joseph Smith là nhân vật trung tâm trong quá trình hình thành phong trào Thánh Hữu Ngày Sau tại Hoa Kỳ vào thế kỷ XIX.

Sách Mormon là gì?

Sách Mặc Môn có tên tiếng Anh là The Book of Mormon: Another Testament of Jesus Christ, có thể hiểu là “Sách Mặc Môn: Một Chứng Thư Khác về Chúa Giêsu Kitô”.

Theo Giáo Hội Các Thánh Hữu Ngày Sau, sách này ghi lại lịch sử và giáo huấn tôn giáo của các nhóm người cổ đại từng sinh sống tại châu Mỹ. Họ tin rằng Chúa Giêsu Kitô đã hiện ra với những người tại châu Mỹ sau cuộc Phục Sinh.

Đối với người Mormon, Sách Mặc Môn không thay thế Kinh Thánh nhưng được sử dụng cùng với Kinh Thánh như một chứng từ khác về Chúa Giêsu Kitô.

Điều đáng chú ý là quy điển thánh thư của Mormon rộng hơn rất nhiều so với Công giáo hay Tin Lành. Giáo Hội Các Thánh Hữu Ngày Sau chính thức nhìn nhận bốn nhóm sách mà họ gọi là Standard Works:

Thánh thư Mormon	Nội dung
Kinh Thánh	Cựu Ước và Tân Ước
Sách Mặc Môn	Được Mormon xem là một chứng thư khác về Chúa Giêsu Kitô
Giáo Lý và Giao Ước	Tập hợp các mặc khải và tuyên bố, phần lớn gắn với Joseph Smith và những người kế nhiệm
Trân Châu Vô Giá	Bao gồm nhiều bản văn liên quan đến Joseph Smith, Sách Môi-se, Sách Áp-ra-ham và các Tín Điều

Điều này khác với Công giáo. Giáo hội Công giáo nhìn nhận Kinh Thánh gồm 73 sách trong mối tương quan với Thánh Truyền và Huấn quyền, chứ không nhìn nhận Sách Mặc Môn, Giáo Lý và Giao Ước hay Trân Châu Vô Giá là Thánh Kinh được linh hứng.

Sách Mormon là gì — Sách Mặc Môn là một trong bốn nhóm thánh thư chính thức được Giáo Hội Các Thánh Hữu Ngày Sau nhìn nhận.

Người Mormon tin vào điều gì?

1. Tin vào Chúa Giêsu Kitô

Một hiểu lầm thường gặp là cho rằng Mormon không tin Chúa Giêsu. Điều này không chính xác.

Chúa Giêsu Kitô giữ vị trí trung tâm trong đức tin của Giáo Hội Các Thánh Hữu Ngày Sau. Họ tin Chúa Giêsu là Con Thiên Chúa, Đấng Cứu Chuộc, chịu chết và phục sinh để đem lại sự cứu độ cho nhân loại.

Đây cũng là lý do các tín hữu Mormon tự nhận mình là Christian – Kitô hữu.

Tuy nhiên, vấn đề không chỉ nằm ở câu hỏi “có tin vào Chúa Giêsu hay không”, mà còn ở câu hỏi sâu hơn: Chúa Giêsu là ai và Ngài có tương quan thế nào với Chúa Cha và Chúa Thánh Thần?

2. Quan niệm về Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần

Đây là khác biệt thần học quan trọng nhất giữa Mormon và Kitô giáo truyền thống.

Mormon tin vào Chúa Cha, Chúa Giêsu Kitô và Chúa Thánh Thần, nhưng họ hiểu ba Đấng là ba hữu thể riêng biệt, hiệp nhất hoàn toàn về mục đích và ý muốn.

Theo giáo lý chính thức của Giáo Hội Các Thánh Hữu Ngày Sau, Chúa Cha và Chúa Giêsu có thân thể bằng thịt và xương đã được vinh hiển, trong khi Chúa Thánh Thần là một hữu thể thần linh không có thân thể bằng thịt và xương.

Trong khi đó, đức tin Công giáo tuyên xưng chỉ có một Thiên Chúa duy nhất trong ba Ngôi vị: Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần. Ba Ngôi thực sự phân biệt nhưng không phải ba Thiên Chúa hay ba hữu thể thần linh độc lập. Cả ba cùng một bản tính Thiên Chúa duy nhất.

Giáo lý này được diễn tả rõ trong Kinh Tin Kính Nicêa – Constantinôpôli: Chúa Giêsu Kitô là “Thiên Chúa thật bởi Thiên Chúa thật”, “được sinh ra mà không phải được tạo thành” và “đồng bản thể với Đức Chúa Cha”.

3. Tin vào sự “phục hồi” Giáo Hội

Mormon cho rằng sau thời các Tông đồ đã xảy ra một cuộc Great Apostasy – Đại Bội Giáo, khiến thẩm quyền chức tư tế và sự viên mãn của Phúc Âm không còn tồn tại trên thế gian.

Theo họ, Thiên Chúa đã phục hồi Giáo Hội chân chính, chức tư tế và mặc khải qua Joseph Smith.

Công giáo không chấp nhận quan điểm này. Giáo hội Công giáo tuyên xưng mình tiếp tục Hội Thánh do Chúa Giêsu thiết lập và được truyền lại liên tục qua các Tông đồ và những người kế vị các ngài là các Giám mục.

4. Tin vào mặc khải tiếp tục

Các Thánh Hữu Ngày Sau tin rằng Thiên Chúa tiếp tục ban mặc khải cho con người qua các tiên tri thời hiện đại. Vì vậy, họ không xem mặc khải công khai đã kết thúc cùng thời các Tông đồ theo cách Công giáo hiểu.

Joseph Smith và những người kế nhiệm trong vai trò lãnh đạo cao nhất của Giáo Hội được tín hữu nhìn nhận là các vị tiên tri.

5. Con người có thể trở nên giống Thiên Chúa

Mormon nhấn mạnh mạnh mẽ đến exaltation – sự tôn cao, tức tiềm năng của con người trở nên giống Cha Thiên Thượng và nhận được sự viên mãn của vinh quang Thiên Chúa.

Kitô giáo Công giáo cũng dạy rằng con người được mời gọi thông phần vào sự sống của Thiên Chúa nhờ ân sủng. Tuy nhiên, Công giáo vẫn giữ sự phân biệt tuyệt đối giữa Đấng Tạo Hóa và thụ tạo: con người không trở thành một Thiên Chúa khác về bản tính.

6. Phép báp têm và các nghi lễ trong đền thờ

Mormon thực hiện phép báp têm bằng cách dìm toàn thân xuống nước. Họ cho rằng nghi thức phải được thực hiện bởi người có thẩm quyền chức tư tế.

Ngoài ra, một thực hành rất đặc trưng của Mormon là báp têm thay cho người đã chết. Một người đang sống có thể lãnh nghi thức báp têm trong đền thờ thay cho một người đã qua đời. Theo niềm tin Mormon, người đã chết vẫn có quyền tự do chấp nhận hoặc từ chối nghi thức được thực hiện thay cho mình.

Thực hành này không tồn tại trong Giáo hội Công giáo.

Đạo Mormon có phải Kitô giáo không?

Câu trả lời chính xác nhất là: phụ thuộc vào tiêu chuẩn đang được sử dụng để định nghĩa “Kitô giáo”.

Xét theo cách Mormon tự nhận diện: Có

Giáo Hội Các Thánh Hữu Ngày Sau khẳng định rõ mình là một giáo hội Kitô giáo. Họ tin vào Chúa Giêsu, cầu nguyện nhân danh Ngài, đọc Kinh Thánh, tưởng niệm sự hy sinh và Phục Sinh của Ngài, làm phép báp têm và tuyên xưng chỉ nhờ Chúa Giêsu con người mới có thể được cứu độ.

Vì vậy, nói rằng “Mormon không liên quan gì đến Chúa Giêsu hay Kitô giáo” là không đúng với niềm tin thực tế của họ.

Xét theo đức tin Kitô giáo Nicêa: Có khác biệt nền tảng

Công giáo, Chính Thống giáo và phần lớn cộng đồng Tin Lành cùng chia sẻ nền tảng tín lý cổ điển rằng chỉ có một Thiên Chúa trong Ba Ngôi và Chúa Con đồng bản thể với Chúa Cha.

Quan niệm Mormon về Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần là ba hữu thể riêng biệt không tương ứng với tín điều Ba Ngôi này.

Do đó, xét theo tiêu chuẩn thần học Nicêa vốn định hình đức tin Kitô giáo lịch sử, Mormon nằm ngoài truyền thống Kitô giáo Ba Ngôi cổ điển.

Để hiểu sự khác biệt giữa khái niệm Kitô giáo và Công giáo, độc giả có thể xem thêm bài Sự Khác Nhau Giữa Thiên Chúa Giáo và Công Giáo.

Vì sao Công giáo không công nhận phép Rửa Mormon?

Đây là điểm giúp thấy rõ nhất lập trường chính thức của Giáo hội Công giáo đối với Mormon.

Điều đáng chú ý là công thức báp têm của Mormon nghe gần như hoàn toàn giống công thức Kitô giáo. Người cử hành nói rằng họ làm phép báp têm “nhân danh Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần” rồi dìm người được báp têm xuống nước.

Nếu chỉ nhìn vào câu chữ và nước được sử dụng, nhiều người có thể nghĩ rằng đây là một phép Rửa Kitô giáo thành sự.

Tuy nhiên, ngày 5 tháng 6 năm 2001, Bộ Giáo lý Đức tin của Tòa Thánh – dưới thời Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II và khi Đức Hồng y Joseph Ratzinger giữ chức Bộ trưởng – đã chính thức trả lời câu hỏi về tính thành sự của phép Rửa trong Giáo Hội Các Thánh Hữu Ngày Sau.

Câu trả lời là: “Negative” – Không thành sự.

Lý do quan trọng nằm ở chỗ những từ “Cha, Con và Thánh Thần” trong thần học Mormon không diễn tả cùng thực tại Ba Ngôi như đức tin Kitô giáo.

Giáo lý Công giáo tuyên xưng một Thiên Chúa duy nhất trong ba Ngôi vị đồng bản thể. Mormon lại hiểu Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần là ba hữu thể riêng biệt, hiệp nhất trong mục đích và ý muốn.

Vì vậy, vấn đề không phải chỉ là Mormon có đọc đúng công thức “nhân danh Cha, Con và Thánh Thần” hay không. Nội dung đức tin được diễn tả qua những từ đó khác căn bản.

Tài liệu giải thích của Bộ Giáo lý Đức tin còn nhấn mạnh rằng quyết định này không phải là một sự phán xét phẩm giá hay thiện chí của những người Mormon. Đây là đánh giá thần học và bí tích về nghi thức báp têm của một cộng đồng tôn giáo cụ thể.

Phép rửa Mormon và phép Rửa Công giáo khác nhau thế nào — Dù cùng sử dụng những từ “Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần”, Giáo hội Công giáo xác định phép báp têm Mormon không thành sự vì khác biệt căn bản về đức tin Ba Ngôi.

Người Mormon chuyển sang Công giáo có phải chịu Phép Rửa không?

Có. Vì Giáo hội Công giáo xác định báp têm Mormon không thành sự, một người chỉ từng được báp têm trong Giáo Hội Các Thánh Hữu Ngày Sau được Giáo hội Công giáo xem là chưa lãnh nhận Phép Rửa Kitô giáo thành sự.

Do đó, nếu người đó muốn gia nhập Giáo hội Công giáo, trường hợp này không được xử lý giống một Kitô hữu Tin Lành hoặc Chính Thống giáo đã được rửa tội thành sự xin hiệp thông trọn vẹn với Công giáo.

Theo phần giải thích của Bộ Giáo lý Đức tin sau quyết định năm 2001, người Mormon muốn trở thành Công giáo cần được chuẩn bị như một dự tòng chưa được rửa tội và sau đó lãnh nhận các bí tích khai tâm Kitô giáo theo quy định của Giáo hội.

Đây cũng là một dấu hiệu rất rõ cho thấy Giáo hội Công giáo không đơn thuần xem Mormon như một hệ phái Kitô giáo khác biệt tương tự các hệ phái Tin Lành.

Mormon khác Công giáo như thế nào?

Nội dung	Công giáo	Mormon
Thiên Chúa	Một Thiên Chúa duy nhất trong Ba Ngôi	Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần là ba hữu thể riêng biệt, hiệp nhất trong mục đích
Chúa Giêsu	Thiên Chúa thật, đồng bản thể với Chúa Cha	Con Thiên Chúa và Đấng Cứu Chuộc, nhưng là hữu thể phân biệt với Chúa Cha theo cách hiểu Mormon
Ba Ngôi	Ba Ngôi vị, một bản tính Thiên Chúa duy nhất	Ba hữu thể riêng biệt, hoàn toàn hiệp nhất về mục đích và ý muốn
Thánh thư	Kinh Thánh gồm 73 sách, được đọc trong Thánh Truyền và dưới sự hướng dẫn của Huấn quyền	Kinh Thánh, Sách Mặc Môn, Giáo Lý và Giao Ước, Trân Châu Vô Giá
Nguồn gốc Giáo Hội	Liên tục từ Giáo Hội thời các Tông đồ	Tin rằng Giáo Hội nguyên thủy cần được phục hồi qua Joseph Smith
Mặc khải	Mặc khải công khai hoàn tất nơi Đức Kitô và thời các Tông đồ	Tin vào mặc khải tiếp tục qua các tiên tri thời hiện đại
Phép Rửa	Bí tích khai tâm Kitô giáo nhân danh Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần	Báp têm bằng cách dìm mình, do người có chức tư tế Mormon thực hiện
Công giáo công nhận phép Rửa?	—	Không
Nghi lễ cho người chết	Không có phép Rửa thay cho người chết	Có thực hành báp têm thay cho người đã qua đời trong đền thờ

Mormon có phải đạo Tin Lành không?

Không nên xếp Mormon đơn giản vào Tin Lành.

Giáo Hội Các Thánh Hữu Ngày Sau tự xác định mình không phải Công giáo cũng không phải Tin Lành. Theo quan niệm của họ, đây là sự phục hồi Giáo Hội nguyên thủy của Chúa Giêsu, chứ không phải một nhánh phát sinh từ cuộc Cải cách Tin Lành thế kỷ XVI.

Tin Lành và Mormon cũng khác nhau rất lớn về Ba Ngôi, thẩm quyền tiên tri, Sách Mặc Môn, mặc khải tiếp tục và hệ thống nghi lễ đền thờ.

Bạn đọc muốn hiểu rõ Tin Lành có thể xem thêm bài Công Giáo và Tin Lành: Giáo Lý, Thực Hành và Tổ Chức.

Người Mormon có đa thê không?

Đây là một trong những hiểu lầm phổ biến nhất khi nhắc đến Mormon.

Trong lịch sử thế kỷ XIX, Joseph Smith và một số thành viên của phong trào Thánh Hữu Ngày Sau đã thực hành plural marriage – hôn nhân số nhiều.

Tuy nhiên, năm 1890, Chủ tịch Wilford Woodruff ban hành văn kiện thường được gọi là Manifesto, mở đường cho việc chấm dứt thực hành hôn nhân số nhiều trong Giáo Hội.

Giáo Hội Các Thánh Hữu Ngày Sau hiện nay không cho phép đa thê và khẳng định mình không liên hệ với các nhóm đa thê ly khai vẫn tồn tại tại một số nơi.

Vì vậy, không nên đồng nhất các nhóm đa thê tự nhận có nguồn gốc Mormon với Giáo Hội Các Thánh Hữu Ngày Sau chính thức ngày nay.

Công giáo nên nhìn người Mormon như thế nào?

Khác biệt thần học sâu sắc không có nghĩa người Công giáo được phép thiếu tôn trọng những người theo Mormon.

Tài liệu giải thích của Bộ Giáo lý Đức tin năm 2001 cũng nhấn mạnh rằng quyết định về tính không thành sự của phép Rửa Mormon không phải là một phán xét về những cá nhân thuộc Giáo Hội Các Thánh Hữu Ngày Sau.

Người Công giáo có thể nhìn nhận những điểm tích cực nơi đời sống của nhiều tín hữu Mormon như việc coi trọng gia đình, đời sống đạo đức, cầu nguyện, phục vụ cộng đồng và niềm tin mạnh mẽ vào Chúa Giêsu.

Đồng thời, khi đối thoại về đức tin, người Công giáo cần nhận thức rõ rằng những từ quen thuộc như Thiên Chúa, Chúa Cha, Chúa Con, Chúa Thánh Thần, Phúc Âm, phép Rửa hay chức tư tế không phải lúc nào cũng mang cùng một ý nghĩa trong hai truyền thống.

Tôn trọng người khác không đòi hỏi phải xóa bỏ những khác biệt giáo lý. Ngược lại, đối thoại tôn giáo nghiêm túc cần bắt đầu bằng việc mô tả chính xác điều mỗi bên thực sự tin.

Vậy cuối cùng đạo Mormon có phải Kitô giáo không?

Có thể tóm tắt như sau:

Mormon tự nhìn nhận mình là Kitô giáo vì đặt Chúa Giêsu Kitô ở trung tâm đức tin, tin vào sự chết và Phục Sinh của Ngài, sử dụng Kinh Thánh và thực hành báp têm.

Tuy nhiên, thần học Mormon khác căn bản với đức tin Kitô giáo Nicêa về bản tính Thiên Chúa và tương quan giữa Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần.

Từ góc nhìn Công giáo, khác biệt này không phải vấn đề phụ. Mầu nhiệm Một Chúa Ba Ngôi là trung tâm của đức tin Kitô giáo. Chính vì sự khác biệt về Thiên Chúa Ba Ngôi, Giáo hội Công giáo đã chính thức xác định phép báp têm Mormon không phải Phép Rửa Kitô giáo thành sự.

Do đó, cách diễn đạt chính xác hơn là: Mormon là một truyền thống tôn giáo xuất phát từ môi trường Kitô giáo và tự nhận là Kitô giáo, nhưng có những giáo lý nền tảng nằm ngoài đức tin Ba Ngôi của Kitô giáo lịch sử; theo Giáo hội Công giáo, phép Rửa Mormon không thành sự và người Mormon được xem là chưa lãnh nhận Phép Rửa Kitô giáo thành sự.

Câu hỏi thường gặp về đạo Mormon

Đạo Mormon thờ ai?

Mormon thờ phượng Thiên Chúa là Cha và tin Chúa Giêsu Kitô là Con Thiên Chúa, Đấng Cứu Chuộc nhân loại. Tuy nhiên, quan niệm của họ về Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần khác với tín điều Một Chúa Ba Ngôi của Công giáo.

Mormon có tin Chúa Giêsu không?

Có. Chúa Giêsu giữ vị trí trung tâm trong đức tin Mormon. Khác biệt chủ yếu nằm ở cách họ hiểu bản tính của Chúa Giêsu và tương quan giữa Ngài với Chúa Cha và Chúa Thánh Thần.

Mormon có dùng Kinh Thánh không?

Có. Nhưng ngoài Kinh Thánh, Mormon còn công nhận Sách Mặc Môn, Giáo Lý và Giao Ước cùng Trân Châu Vô Giá là thánh thư chính thức.

Sách Mormon có phải Kinh Thánh không?

Đối với Giáo Hội Các Thánh Hữu Ngày Sau, Sách Mặc Môn là thánh thư và một chứng thư khác về Chúa Giêsu Kitô. Giáo hội Công giáo không công nhận Sách Mặc Môn là Kinh Thánh được linh hứng.